Μετριασμός επιπτώσεων από πλημμύρες

① Οι υγρότοποι ως φυσική ασπίδα στο μετριασμό επιπτώσεων από πλημμύρες

Οι υγρότοποι παρέχουν κρίσιμη οικοσυστημική υπηρεσία στη ρύθμιση του υδρολογικού κύκλου και στον μετριασμό των επιπτώσεων πλημμυρικών φαινομένων. Λόγω των ιδιαίτερων γεωμορφολογικών και υδρολογικών χαρακτηριστικών τους, λειτουργούν ως φυσικά «σφουγγάρια» του τοπίου, έχοντας την ικανότητα να απορροφούν, να κατακρατούν και να αποθηκεύουν σημαντικές ποσότητες νερού κατά τη διάρκεια περιόδων έντονων βροχοπτώσεων ή αυξημένων παροχών ποταμών. 

Η λειτουργία αυτή οφείλεται στον συνδυασμό των κορεσμένων εδαφών, της υδροχαρούς βλάστησης και των εκτεταμένων επιφανειών κατάκλυσης που χαρακτηρίζουν τα υγροτοπικά οικοσυστήματα. Μέσω της προσωρινής αποθήκευσης των πλεοναζόντων υδάτων, οι υγρότοποι μειώνουν την αιχμή της απορροής και επιβραδύνουν τη μεταφορά των πλημμυρικών όγκων προς τις κατάντη περιοχές, περιορίζοντας την ένταση και την έκταση των πλημμυρικών επεισοδίων.

Παράλληλα, η σταδιακή απελευθέρωση του αποθηκευμένου νερού επιτρέπει την εξομάλυνση των υδρολογικών διακυμάνσεων και συμβάλλει στη διατήρηση της υδατικής ισορροπίας σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Η υγροτοπική βλάστηση μειώνονει την ταχύτητα ροής του νερού και ενισχύει τις διαδικασίες διήθησης και εμπλουτισμού των υπόγειων υδροφορέων. Ταυτόχρονα, οι υγρότοποι λειτουργούν ως φυσικοί μηχανισμοί συγκράτησης ιζημάτων και φερτών υλών, περιορίζοντας τη διάβρωση και συμβάλλοντας στη διατήρηση της μορφολογικής σταθερότητας των παρόχθιων περιοχών.

Υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης συχνότητας ακραίων καιρικών φαινομένων, ο ρόλος των υγροτόπων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η προστασία και η αποκατάστασή τους αναγνωρίζονται πλέον ως Λύσεις βασισμένες στη φύση (Nature-based solutions) για τη μείωση του πλημμυρικού κινδύνου και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ανθρώπινων κοινωνιών. 

② Η μελέτη περίπτωσης «υγρότοποι της λεκάνης του Στρυμόνα»

Η μελέτη περίπτωσης των υγροτόπων της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα για την εκτίμηση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του διακρατικού έργου INTERREG Euro-MED Wetland4Change με τίτλο «Λύσεις βασισμένες στους υγρότοπους για την προσαρμογή, την πρόληψη κινδύνων και τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής».  

Το μεθοδολογικό πλαίσιο βασίζεται στη χαρτογράφηση και αξιολόγηση των οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών τους. Πιο συγκεκριμένα, αξιολογείται η ικανότητά τους να ΠΑΡΕΧΟΥΝ την υπηρεσία «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» και να υποστηρίζουν την ανθρώπινη ευημερία, από όπου και απορρέει η ΖΗΤΗΣΗ για την υπηρεσία αυτή. Η γνώση αυτή είναι ουσιώδης για την τεκμηρίωση της συνεχιζόμενης απώλειας και υποβάθμισης των οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών τους, των συνακόλουθων κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων, καθώς και για τον προσδιορισμό λύσεων με σκοπό τη διατήρηση των οικοσυστημικών υπηρεσιών. 

Βασικό στάδιο της αξιολόγησης συνιστά η λεπτομερή χαρτογραφική αποτύπωση των υγροτόπων ενώ στη συνέχεια ενσωματώνεται η ικανότητα των υγροτόπων να απορροφούν, να αποθηκεύουν και να ρυθμίζουν την περίσσεια νερού — μια διάσταση που δεν αποτυπώνεται επαρκώς στα συμβατικά Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας που εκπονούνται στο πλαίσιο της Οδηγίας της ΕΕ για τις Πλημμύρες.

Η συνολική έκταση των υγροτόπων και των συναφών υδάτινων οικοσυστημάτων καλύπτει μόλις το 4% της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα στην Ελλάδα. 

Ωστόσο, σύμφωνα με υδρολογικές μελέτες, για να επιτευχθεί ουσιαστική αντιπλημμυρική προστασία απαιτείται οι υγρότοποι να καταλαμβάνουν περίπου 5–10% της έκτασης μιας λεκάνης απορροής. Το αρχικό αυτό εύρημα υπογραμμίζει την ανάγκη εφαρμογής στοχευμένων μέτρων προστασίας και αποκατάστασης των υγροτόπων στην περιοχή.

Για τη συνοπτική περιγραφή της κατανομής των οικοσυστημάτων και χρήσεων γης στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα, ακολουθούν γραφήματα και θεματικός χάρτης (Εικόνες 1-4).

Εικόνα 1: Ποσοστά κάλυψης οικοσυστημάτων και χρήσεων γης στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

Εικόνα 2: Ποσοστά έκτασης υγροτόπων ανά τύπο στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

Εικόνα 3: Ποσοστό έκτασης της λεκάνης απορροής Στρυμόνα που εντάσσεται σε Ζώνη Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας –ΖΔΥΚΠ (όπως έχουν οριοθετηθεί στη 2η αναθεώρηση των Σχεδίων Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας του ΥΠΕΝ για τα σενάρια τριών περιόδων επαναφοράς: 50, 100, 1000 έτη) και καλύψεις/χρήσεις γης εντός αυτής.

Εικόνα 4: Θεματικός χάρτης χωρικής κατανομής της θέσης των υγροτόπων ανά τύπο, στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

③ Οι διαφορετικοί τύποι υγροτόπων στον μετριασμό επιπτώσεων από πλημμύρες

Η αξιολόγηση της οικοσυστημικής υπηρεσίεας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» λαμβάνει υπόψη την ικανότητα συγκεκριμένων τύπων υγροτόπων να απορροφούν περίσσεια νερού, να μειώνουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών σε περιοχές υψηλού κινδύνου και να ρυθμίζουν τις υδατικές ροές. 

Οι λειτουργίες αυτές διαφοροποιούνται ανάλογα με διάφορους παράγοντες, όπως η θέση του υγροτόπου στη λεκάνη απορροής — για παράδειγμα αν βρίσκεται ανάντη ή κατάντη —, η δομή της βλάστησής του, όπως συστήματα που κυριαρχούνται από δέντρα ή από καλαμιώνες, καθώς και η συνολική του ικανότητα κατακράτησης νερού. 

Στο πλαίσιο της αξιολόγησης διακρίνονται τρεις βασικές λειτουργίες:

• Αποθήκευση νερού

Λίμνες και λιμνοδεξαμενές λειτουργούν ως φυσικές δεξαμενές, συγκρατώντας μεγάλες ποσότητες νερού κατά τη διάρκεια έντονων βροχοπτώσεων.

• Απορρόφηση και σταδιακή απελευθέρωση

Έλη, υγρολίβαδα, παρόχθια δάση και άλλοι κορεσμένοι υγρότοποι λειτουργούν ως φυσικά «σφουγγάρια», απορροφώντας την περίσσεια νερού και αποδίδοντάς την σταδιακά στο υδρολογικό σύστημα.

• Ρύθμιση της ροής

Ρέματα, ποτάμια και κανάλια λειτουργούν ως φυσικοί διάδρομοι μεταφοράς, κατευθύνοντας και ρυθμίζοντας την κίνηση των υδάτων σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής. 

Γενικά οι τύποι υγροτόπων όπως παρόχθια δάση, έλη και υγρολίβαδα έχουν μεγαλύτερη ικανότητα να μετριάζουν πλημμυρικές αιχμές από υδατορέματα και λιμναία οικοσυστήματα τα οποία αποθηκεύουν και διοχετεύουν τα ύδατα.

④ Το μοντέλο αξιολόγησης Παροχή ↔ Ζήτηση οικοσυστημικής υπηρεσίας

Για την αξιολόγηση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», σε επίπεδο λεκάνης απορροής, ακολουθήθηκε το μοντέλο ΠΑΡΟΧΗ-ΖΗΤΗΣΗ με την εκτίμηση των ακόλουθων δεικτών:

ΠΑΡΟΧΗ

• Υδρολογικά χαρακτηριστικά της λεκάνης απορροής (χρήσεις γης, απορροϊκός συντελεστής, ανάγλυφο).
• Δυνατότητα κατείσδυσης υδάτων και επιφανειακής απορροής (ενδογενενές δυναμικό βάσει της κάλυψης γης και εδαφικών χαρακτηριστικών).
• Ικανότητα μετριασμού του κινδύνου (αργή ροή νερού και διασπορά πλημμύρας).
• Ικανότητα ρύθμισης υδάτων (δυνατότητα αποθήκευσης και οριοθέτησης πλημμυρικών συμβάντων).

ΖΗΤΗΣΗ

• Τρωτότητα περιουσιακών στοιχείων (με βάση την τρωτότητα χρήσεων γης).
• Έκθεση σε κίνδυνο των περιουσιακών στοιχείων (πιθανότητα και συχνότητα εμφάνισης πλημμυρών σε περιοχές με ανθρώπινη δραστηριότητα.
• Έκθεση σε κίνδυνο του πληθυσμού (λόγω πυκνότητας πληθυσμού εντός ζωνών ευάλωτων σε πλημμύρες).
• Οικονομική αξία (υλικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις απωλειών ανάλογα με τη χρήση γης).

Η σύνθεση των παραπάνω δεικτών οδηγεί στην εκτίμηση της παροχής και ζήτησης σε ενιαία κλίμακα. Η σύγκριση μεταξύ της παροχής της οικοσυστημικής υπηρεσίας και της ζήτησης για αντιπλημμυρική προστασία οδηγεί σε τρία διαφορετικά πρότυπα ΠΑΡΟΧΗΣ-ΖΗΤΗΣΗΣ της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» (Εικόνα 5). 

Εικόνα 5: Πρότυπα ΠΑΡΟΧΗΣ-ΖΗΤΗΣΗΣ της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών».

Με τη χαρτογράφηση της οικοσυστημικής υπηρεσίεας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» αναδεικνύονται οι θέσεις όπου υπάρχει πλημμυρικός κίνδυνος και κατά πόσο τα φυσικά οικοσυστήματα μπορούν να μετριάσουν τις επιπτώσεις. Με αυτόν τον τρόπο εντοπίζονται χωρικά οι περιοχές όπου απαιτούνται στοχευμένες παρεμβάσεις προστασίας ή αποκατάστασης. Ακολουθούν χάρτες (Εικόνες 6, 7) που παρουσιάζουν σε ποιές περιοχές η παροχή της οικοσυστημικής υπηρεσίας είναι οριακή έως και υψηλή σε σχέση με τη ζήτηση, και αφορά κυρίως στις ορεινές ζώνες, και σε ποιες περιοχές η ζήτηση για την οικοσυστημική υπηρεσία είναι μεγαλύτερη από την ικανότητα των οικοσυστημάτων να την παρέχουν, γεγονός που αυξάνει την ευπάθεια απέναντι στα πλημμυρικά φαινόμενα και αναδεικνύει την ανάγκη για μέτρα αποκατάστασης και ενίσχυσης των φυσικών οικοσυστημάτων. 

Σύμφωνα με τη χαρτογραφική αποτύπωση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», για το δυσμενές σενάριο (Τ1000), υπάρχει μέτριο έως κρίσιμο έλλειμμα στη ρύθμιση των πλημμυρών με βάση τα οικοσυστήματα στο 25% της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα. Ενώ για το σενάριο μέτριου πλημμυρικού κινδύνου (Τ50) το αντίστοιχο έλλειμα αφορά στο 18% της λεκάνης.

Εικόνα 6: Χαρτογράφηση και αξιολόγηση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» για το δυσμενές σενάριο (περίοδος επαναφοράς 1000 έτη –Τ1000), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

Εικόνα 7: Χαρτογράφηση και αξιολόγηση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών» για το σενάριο μέτριων συνθηκών (περίοδος επαναφοράς 50 έτη -Τ50), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

⑤ Ποια είναι η ικανότητα των υγροτόπων να ρυθμίζουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα?

Αναμφίβολα η τεχνητή λίμνη Κερκίνη αποτελεί τη σημαντικότερη ρυθμιστική δομή σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Μετά τη λίμνη, ο Στρυμόνας εισέρχεται σε μια προσχωσιγενή πεδιάδα χαμηλής κλίσης, όπου οι πλημμυρικές αιχμές μπορούν να ασκήσουν σοβαρές πιέσεις στη γεωργική γη, τους οικισμούς και τις υποδομές. Σε αυτές τις περιοχές, οι υγρότοποι λειτουργούν ως φυσικές ζώνες συγκράτησης νερού: επιβραδύνουν τα πλημμυρικά ύδατα, αποθηκεύουν προσωρινά την περίσσεια νερού και μειώνουν την ένταση των πλημμυρικών επιπτώσεων.

Σύμφωνα με την αξιολόγηση και χαρτογράφηση της οικοσυστημικής υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», στο σύνολο τους οι υγρότοποι της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα συμβάλλουν στο μετριασμό των επιπτώσεων από πλημμύρες. Ακολουθούν αποτελέσματα για το δυσμενές σενάριο πλημμύρας με περίοδο επαναφοράς 1000 έτη (Τ1000) και για το σενάριο μέτριων συνθηκών με περίοδο επαναφοράς 50 έτη (Τ50).

Δυσμενές σενάριο (περίοδος επαναφοράς Τ1000 έτη)

Για το μεγαλύτερο ποσοστό της υγροτοπικής έκτασης (97%) της λεκάνης του Στρυμόνα, η υπηρεσία «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», εκτιμήθηκε ως υψηλή. Ενώ, αναφορικά με το πλήθος, για περισσότερες θέσεις (211) εκτιμήθηκε ως μέτρια σε σχέση με τις θέσεις που εκτιμήθηκε ως υψηλή (145), το οποίο σχετίζεται με το γεγονός ότι υπάρχουν πολλοί διάσπαρτοι υγρότοποι μικρής έκτασης εντός κατακερματισμένου τοπίου (Εικόνα 8). 

Εικόνα 8: Ικανότητα υγροτόπων να μετριάζουν τις επιπτώσεις πλημμυρών, για το δυσμενές σενάριο (περίοδος επαναφοράς 1000 έτη –Τ1000), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

Σενάριο μέτριων συνθηκών (περίοδος επαναφοράς Τ50 έτη)

Για το μεγαλύτερο ποσοστό της υγροτοπικής έκτασης (87%) της λεκάνης του Στρυμόνα, η υπηρεσία «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», εκτιμήθηκε ως μέτρια και το υπόλοιπο της έκτασης ως υψηλή. Αναφορικά με το πλήθος, οι περισσότερες θέσεις (330) παρουσιάζουν μέτρια και οι υπόλοιπες (101) υψηλή. Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει ότι η συμβολή των υγροτόπων δεν περιορίζεται στα ακραία φαινόμενα, αλλά αποτελεί βασικό μηχανισμό φυσικής προστασίας και κατά τη διάρκεια συχνότερων πλημμυρικών επεισοδίων (Εικόνα 9). 

Εικόνα 9: Ικανότητα υγροτόπων να μετριάζουν τις επιπτώσεις πλημμυρών, για το σενάριο μέτριων συνθηκών (περίοδος επαναφοράς 50 έτη -Τ50), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

⑥ Υγρότοποι στις Ζώνες Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας

Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει το γεγονός ότι περίπου 172 km² υγροτοπικής έκτασης (75% του συνόλου στη λεκάνη απορροής) εντοπίζονται εντός των Ζωνών Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας, για το δυσμενές σενάριο (Τ1000). 

Ο ρόλος των υγροτόπων αυτών στον μετριασμό των επιπτώσεων στις πλημμύρες έχει αξιολογηθεί κυρίως ως υψηλός. Από τη χαρτογράφηση της υπηρεσίας «μετριασμός επιπτώσεων πλημμυρών», εντοπίζονται 22 περιοχές υγροτόπων με οριακή συμβολή στο μετριασμό, στις οποίες παρεμβάσεις αποκατάστασης ενδείκνυται να προτεραιοποιηθούν (Εικόνα 10).

Εικόνα 10: Ικανότητα υγροτόπων να μετριάζουν τις επιπτώσεις πλημμυρών, εντός της Ζώνης Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας για το δυσμενές σενάριο (περίοδος επαναφοράς 1000 έτη –Τ1000), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

Ενώ, για το σενάριο μέτριων συνθηκών (Τ50), εντός των Ζωνών Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας εντοπίζονται 69 km² υγροτοπικής έκτασης (30% του συνόλου στη λεκάνη απορροής). Το μεγαλύτερο ποσοστό της υγροτοπικής έκτασης, αξιολογήθηκε ως μέτρια συμβολή στο μετριασμό, ενώ ως προς το πλήθος, στις περισσότερες θέσεις η αξιολόγηση είναι υψηλή και σε λιγότερες μέτρια, γεγονός που υπογραμμίζει την αναγκαιότητα για επέκταση, αποκατάσταση και βελτίωση της συνδεσιμότητας των υγροτοπικών εκτάσεων (Εικόνα 11). 

Εικόνα 11: Ικανότητα υγροτόπων να μετριάζουν τις επιπτώσεις πλημμυρών, εντός της Ζώνης Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας για το σενάριο μέτριων συνθηκών (περίοδος επαναφοράς 50 έτη -Τ50), στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.

⑦ Τεκμηρίωση διατήρησης και αποκατάστασης υγροτόπων - Προτεραιότητες

Η αξιολόγηση καταδεικνύει ότι οι υγρότοποι της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα αποτελούν κρίσιμη φυσική υποδομή για το μετριασμό επιπτώσεων από πλημμύρες. Η κατανόηση της συμβολής τους παρέχει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση για τον καθορισμό προτεραιοτήτων σε δράσεις διατήρησης, αποκατάστασης και βιώσιμης διαχείρισης των υγροτοπικών οικοσυστημάτων.

Τα ερευνητικά ευρήματα αναδεικνύουν συγκεκριμένες προτεραιότητες για παρεμβάσεις:

• Διατήρηση και προστασία υφιστάμενων υγροτόπων: Οι υγροτοπικές εκτάσεις που βρίσκονται εντός των Ζωνών Κινδύνου Πλημμύρας (περίπου 69 km² για περίοδο επαναφοράς 50 ετών (Τ50) και 170 km² για περίοδο επαναφοράς 1.000 ετών (Τ1000)) θα πρέπει να διατηρηθούν, να επανασυνδεθούν με το υδρογραφικό δίκτυο και να ληφθούν υπόψη στον σχεδιασμό ζωνών ελεγχόμενης πλημμύρας.

• Αποκατάσταση υγροτόπων υψηλής αξίας: Υγροτοπικές εκτάσεις με σημαντική συμβολή στη ρύθμιση των πλημμυρών μπορούν να ιεραρχηθούν ως περιοχές προτεραιότητας για αποκατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τις χρήσεις γης, το ιδιοκτησιακό καθεστώς και άλλες κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους.

• Ενίσχυση της οικολογικής συνδεσιμότητας: Προτεραιότητα αποτελεί η επέκταση και αποκατάσταση υγροτόπων σε περιοχές όπου καταγράφεται έλλειμμα της υπηρεσίας ρύθμισης πλημμυρών σε σχέση με τις ανάγκες, η δημιουργία πράσινων διαδρόμων που συνδέουν επιμέρους υγροτοπικές εκτάσεις, η επανασύνδεσή τους με ρέματα και αποστραγγιστικές τάφρους, καθώς και η ένταξή τους σε θεσμοθετημένες ζώνες ανάσχεσης πλημμυρών.

Παρά τη σημαντική συμβολή τους, η ικανότητα των υγροτόπων να απορροφούν, να συγκρατούν και να ρυθμίζουν την περίσσεια νερού δεν ενσωματώνεται επαρκώς στα συμβατικά Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας που καταρτίζονται βάσει της Οδηγίας της ΕΕ για τις Πλημμύρες για τη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα στην Ελλάδα. 

Η επόμενη αναθεώρηση των Σχεδίων, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2027, αποτελεί σημαντική ευκαιρία για την ουσιαστική ενσωμάτωση μέτρων διατήρησης και αποκατάστασης των υγροτόπων, ενισχύοντας τον ρόλο των φυσικών λύσεων στη διαχείριση του πλημμυρικού κινδύνου.

Πρόσβαση σε αφηγηματικό χάρτη Πρόσβαση σε δεδομένα

Άλλες Πηγές

Flood regulation beyond engineered infrastructure: Interview to Eleni Fitoka https://wetland4change.interreg-euro-med.eu/2026/05/26/wetland-flood-regulation-strymon-catchment/

Ομάδα Εργασίας

Λένα Χατζηιορδάνου

Μαρία Τομπουλίδου

Κλεονίκη Δεμερτζή

Ελένη Φυτώκα [Σημείο Επαφής - helenf@ekby.gr]