Μετριασμός επιπτώσεων από πλημμύρες
Περί της υπηρεσίας των υγροτόπων να μετριάζουν τις επιπτώσεις από πλημμύρες
Οι υγρότοποι παρέχουν κρίσιμη οικοσυστημική υπηρεσία στη ρύθμιση του υδρολογικού κύκλου και στον μετριασμό των επιπτώσεων πλημμυρικών φαινομένων. Λόγω των ιδιαίτερων γεωμορφολογικών και υδρολογικών χαρακτηριστικών τους, λειτουργούν ως φυσικά «σφουγγάρια» του τοπίου, έχοντας την ικανότητα να απορροφούν, να κατακρατούν και να αποθηκεύουν σημαντικές ποσότητες νερού κατά τη διάρκεια περιόδων έντονων βροχοπτώσεων ή αυξημένων παροχών ποταμών. Η ικανότητα αυτή οφείλεται στον συνδυασμό των κορεσμένων εδαφών, της υδροχαρούς βλάστησης και των εκτεταμένων επιφανειών κατάκλυσης που χαρακτηρίζουν τα υγροτοπικά οικοσυστήματα. Μέσω της προσωρινής αποθήκευσης των πλεοναζόντων υδάτων, οι υγρότοποι μειώνουν την αιχμή της απορροής και επιβραδύνουν τη μεταφορά των πλημμυρικών όγκων προς τις κατάντη περιοχές, περιορίζοντας την ένταση και την έκταση των πλημμυρικών επεισοδίων.
Παράλληλα, η σταδιακή απελευθέρωση του αποθηκευμένου νερού επιτρέπει την εξομάλυνση των υδρολογικών διακυμάνσεων και συμβάλλει στη διατήρηση της υδατικής ισορροπίας σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Επιπλέον, η υγροτοπική βλάστηση μειώνονει την ταχύτητα ροής του νερού και ενισχύει τις διαδικασίες διήθησης και εμπλουτισμού των υπόγειων υδροφορέων. Ταυτόχρονα, οι υγρότοποι λειτουργούν ως φυσικοί μηχανισμοί συγκράτησης ιζημάτων και φερτών υλών, περιορίζοντας τη διάβρωση και συμβάλλοντας στη διατήρηση της μορφολογικής σταθερότητας των παρόχθιων περιοχών.
Υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης συχνότητας ακραίων καιρικών φαινομένων, ο ρόλος των υγροτόπων στο μετριασμό των επιπτώσεων από τις πλημμύρες, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Για τον λόγο αυτό, η προστασία και η αποκατάσταση των υγροτοπικών οικοσυστημάτων αναγνωρίζονται ως βασικές λύσεις βασισμένες στη φύση (nature-based solutions) για τη μείωση της πλημμυρικής επικινδυνότητας και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ανθρώπινων και φυσικών συστημάτων.
Aξιολόγηση του ρόλου των υγροτόπων της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα στη ρύθμιση των επιπτώσεων από πλημμύρες
Η αξιολόγηση εφαρμόστηκε στο πλαίσιο του διακρατικού έργου INTERREG EuroMed “Wetland4Change – . Ενσωματώνει την ικανότητα των υγροτόπων να απορροφούν, να αποθηκεύουν και να ρυθμίζουν την περίσσεια νερού — μια διάσταση που δεν αποτυπώνεται επαρκώς στα συμβατικά Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας που εκπονούνται στο πλαίσιο της Οδηγίας της ΕΕ για τις Πλημμύρες.
Πρόκειται για μια μεθοδολογική προσέγγιση βασισμένη στα οικοσυστήματα. Περιλαμβάνει λεπτομερή χαρτογραφική αποτύπωση των φυσικών και ημι-φυσικών οικοσυστημάτων και ειδικότερα των υγροτόπων, και σε ποιες θέσεις μπορούν να συμβάλουν αποτελεσματικότερα στη μείωση των πλημμυρικών αιχμών, σε ποιες περιοχές η έκθεση στον πλημμυρικό κίνδυνο και οι κοινωνικές ανάγκες είναι μεγαλύτερες, καθώς και πού υπάρχουν ασυμφωνίες μεταξύ της ικανότητας των οικοσυστημάτων και της ζήτησης για υπηρεσίες ρύθμισης πλημμυρών, ώστε να προσδιοριστούν οι περιοχές προτεραιότητας για παρεμβάσεις.
Ειδικότερα, λαμβάνει υπόψη την ικανότητα συγκεκριμένων τύπων υγροτόπων να απορροφούν περίσσεια νερού, να μειώνουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών σε περιοχές υψηλού κινδύνου και να ρυθμίζουν τις υδατικές ροές. Οι λειτουργίες αυτές διαφοροποιούνται ανάλογα με διάφορους παράγοντες, όπως η θέση του υγροτόπου στη λεκάνη απορροής — για παράδειγμα αν βρίσκεται ανάντη ή κατάντη —, η δομή της βλάστησής του, όπως συστήματα που κυριαρχούνται από δέντρα ή από καλαμιώνες, καθώς και η συνολική του ικανότητα κατακράτησης νερού.
Οι διαφορετικοί τύποι υγροτόπων επιτελούν διακριτές υδρολογικές λειτουργίες. Ορισμένοι λειτουργούν κυρίως ως «δεξαμενές» αποθήκευσης, όπως οι λίμνες και οι λιμνοδεξαμενές, όπου το νερό συσσωρεύεται και αποθηκεύεται. Άλλοι λειτουργούν περισσότερο σαν «σφουγγάρια», όπως τα έλη, απορροφώντας και απελευθερώνοντας σταδιακά την περίσσεια νερού. Υπάρχουν επίσης υγρότοποι που λειτουργούν ως διάδρομοι μεταφοράς νερού, όπως τα ρέματα και τα κανάλια, τα οποία συμβάλλουν στην κατεύθυνση και ρύθμιση της κίνησης του νερού σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής. Η κατανόηση αυτών των διαφορετικών ρόλων είναι ουσιώδης για την ακριβή αξιολόγηση της ικανότητας ρύθμισης των πλημμυρών και των δυνατοτήτων εφαρμογής μέτρων μετριασμού βασισμένων στα οικοσυστήματα.
Σε επίπεδο λεκάνης απορροής, εκτιμήθηκε ότι η συνολική έκταση των υγροτόπων και των συναφών υδάτινων οικοσυστημάτων στο ελληνικό τμήμα καλύπτει μόλις το 2,2% της περιοχής, ενώ σε ολόκληρη τη διασυνοριακή λεκάνη το ποσοστό είναι ακόμη χαμηλότερο, στο 1,2%. Δεδομένου ότι οι υδρολογικές μελέτες υποδεικνύουν πως οι υγρότοποι θα πρέπει να καταλαμβάνουν περίπου το 5–10% μιας λεκάνης απορροής ώστε να παρέχουν ουσιαστική αντιπλημμυρική προστασία σε επίπεδο λεκάνης, τα αποτελέσματα τεκμηριώνουν την ανάγκη προώθησης και εφαρμογής μέτρων αποκατάστασης υγροτόπων και στις δύο χώρες.
Στο θεματικό χάρτη παρουσιάζεται η θέση των υγροτόπων ανά τύπο και στα γραφήματα η έκταση των υγροτόπων και οι καλύψεις – χρήσεις γης για τη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα και για τις Ζώνες Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας (ΖΔΥΚΠ) όπως έχουν αυτές οριοθετηθεί στα Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας του ΥΠΕΝ (2η αναθεώρηση) για τα σενάρια τριών περιόδων επαναφοράς: 50, 100, 1000 έτη.
Είναι επαρκής η ικανότητα των οικοσυστημάτων να ρυθμίζουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών σε σχέση με τη ζήτηση, στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα?
ΚΡΙΣΙΜΟ και ΜΕΤΡΙΟ ΕΛΛΕΙΜΑ της ρύθμισης πλημμυρών, που σημαίνει υψηλότερη ΖΗΤΗΣΗ από την ΠΡΟΣΦΟΡΑ, εντοπίζεται περίπου στο ¼ της λεκάνης απορροής.
Ποια είναι η ικανότητα των υγροτόπων να ρυθμίζουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών σε σχέση με τη ζήτηση?
Αναμφίβολα η λίμνη Κερκίνη αποτελεί τη σημαντικότερη ρυθμιστική δομή σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Μετά τη λίμνη, ο Στρυμόνας εισέρχεται σε μια προσχωσιγενή πεδιάδα χαμηλής κλίσης, όπου οι πλημμυρικές αιχμές μπορούν να ασκήσουν σοβαρές πιέσεις στη γεωργική γη, τους οικισμούς και τις υποδομές. Σε αυτές τις περιοχές, οι υγρότοποι λειτουργούν ως φυσικές ζώνες συγκράτησης νερού: επιβραδύνουν τα πλημμυρικά ύδατα, αποθηκεύουν προσωρινά την περίσσεια νερού και μειώνουν την ένταση των πλημμυρικών επιπτώσεων.
Σύμφωνα με την αξιολόγηση, στο σύνολο τους οι υγρότοποι της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα συμβάλλουν στο μετριασμό των επιπτώσεων από πλημμύρες.
Για το δυσμενές σενάριο με περίοδο αναφοράς Τ1000 έτη, η αξιολόγηση προτεραιοποιεί τις υγροτοπικές εκτάσεις της λεκάνης απορροής του Στρυμόνου σε αυτές όπου η οικοσυστημική υπηρεσία «μετριασμός επιπτώσεων από πλημμύρες» εκτιμήθηκε ως υψηλή (145 περιοχές έκτασης 223 τ.χλμ), ως μέτρια (211 περιοχές έκτασης 1 τ.χλμ), και ως οριακή (75 περιοχές έκτασης 5 τ.χλμ).
Για το σενάριο μέτριων συνθηκών για περίοδο επαναφοράς Τ50 έτη, η αξιολόγηση προτεραιοποιεί τις υγροτοπικές εκτάσεις της λεκάνης απορροής του Στρυμόνου σε αυτές όπου η οικοσυστημική υπηρεσία «μετριασμός επιπτώσεων από πλημμύρες» εκτιμήθηκε ως υψηλή (101 περιοχές, έκτασης 30 τ.χλμ) και ως μέτρια (330 περιοχές έκτασης 198 τ.χλμ).
Αξιοσημείωτο είναι ότι εντός των Ζωνών Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας (ΖΔΥΚΠ) που εκτιμήθηκαν στο πλαίσιο της 2ης αναθεώρησης των Σχεδίων Κινδύνων Πλημμύρας του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) για την περιοχή, για τρία διαφορετικά σενάρια για περιόδους επαναφοράς 50 έτη (Τ50), 100 έτη (Τ100) και 1000 έτη (Τ1000), χαρτογραφήθηκαν υγρότοποι συνολικής έκτασης 172 τετρ.χλμ περίπου, και αξιολογήθηκε ο ρόλος τους στον μετριασμό των επιπτώσεων στις πλημμύρες κυρίως ως υψηλός. Πρόκειται για το 75% της συνολικής υγροτοπικής έκτασης στη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα.
Η κατανόηση του ρόλου που επιτελούν τα υγροτοπικά οικοσυστήματα στη λεκάνη του Στρυμόνα, όσον αφορά στο μετριασμό των πλημμυρών, παρέχει ισχυρή βάση γνώσης για τον καθορισμό προτεραιοτήτων σε δράσεις διατήρησης και αποκατάστασης.
Ακολουθούν θεματικοί χάρτες και πίνακες που αφορούν στο δυσμενές σενάριο για περίοδο επαναφοράς 1000 έτη (T1000) και στο σενάριο μέτριων συνθηκών για περίοδο επαναφοράς 50 έτη (Τ50), για το σύνολο της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα και για τις αντίστοιχες ΖΔΥΚΠ.
Τεκμηρίωση διατήρησης και αποκατάστασης υγροτόπων - Προτεραιότητες
Η αξιολόγηση της ρύθμισης των πλημμυρών με βάση το οικοσύστημα (ΠΑΡΟΧΗ-ΖΗΤΗΣΗ) δείχνει ότι οι υγρότοποι της λεκάνης απορροής του Στρυμόνα διαχειρίζονται την περίσσεια νερού με φυσικό τρόπο, παρέχουν τοπική κλιματική ικανότητα και καλύπτουν τις τοπικές απαιτήσεις για τον μετριασμό των πλημμυρών.
Τα ερευνητικά ευρήματα τεκμηριώνουν την ιεράρχηση προτεραιοτήτων για παρεμβάσεις. Για παράδειγμα:
Οι υγροτοπικές εκτάσεις εντός των Ζωνών Κινδύνου Πλημμύρας (περίπου 69 km2 T50 & 170 km2 T1000) θα πρέπει να διατηρηθούν, επανασυνδεθούν και να ληφθούν υπόψη στη διαδικασία χαρακτηρισμού ζωνών ελεγχόμενης πλημμύρας.
Αρκετές υγροτοπικές εκτάσεις με υψηλότερη ρύθμιση πλημμύρας μπορούν να αναγνωριστούν/ιεραρχηθούν ως πιθανές για αποκατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τις χρήσεις γης, την ιδιοκτησία γης ή άλλες κοινωνικοοικονομικές πτυχές.
Γενικά δράσεις προτεραιότητας αφορούν στη διατήρηση υγροτόπων, στην επέκταση και αποκατάσταση υγροτόπων σε περιοχές με Έλλειμα της υπηρεσίας ρύθμισης πλημμυρών σε σχέση με τη ζήτηση, στη δημιουργία πράσινων διαδρόμων για τη σύνδεση επιμέρους υγροτοπικών εκτάσεων, στην επανασύνδεση υγροτοπικών εκτάσεων με ρέματα και τάφρους, και στην ένταξη υγροτόπων σε θεσμικά οριοθετημένες ζώνες ανάσχεσης.
Η ικανότητα των υγροτόπων να απορροφούν, να συγκρατούν και να ρυθμίζουν την περίσσεια νερού δεν ενσωματώνεται επαρκώς στα συμβατικά Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας που καταρτίζονται βάσει της Οδηγίας της ΕΕ για τις Πλημμύρες για τη λεκάνη απορροής του Στρυμόνα στην Ελλάδα. Υπάρχει επείγουσα ανάγκη για ισχυρότερη υποστήριξη για να ενσωματωθούν μέτρα διατήρησης και αποκατάστασης υγροτόπων στην επόμενη αναθεώρηση των Σχεδίων, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2027.